بسط و تحكيم فرهنگ بشرى در آن دوره ، سخت مؤثر افتاد . ثابت ابن قره [ 94 ] ، سنان ابن ثابت [ 95 ] ، بتانى [ 96 ] ، ابو جعفر خازن [ 97 ] ، و خاندان صابى [ 98 ] از جمله دانشمندان بزرگ اين جماعت‌اند . و گويند جابر بن حيان [ 99 ] نيز از ايشان است . در كتاب ارزشمند فرهنگ فارسى تأليف زنده‌ياد استاد شهير محمد معين ، دربارهء اينان نكاتى آمده كه بىكم و كاست ، آن را جهت آگاهى هرچه بيشتر خوانندگان اين سطور به صورت پانوشت ارجاعى در آخر فصل مىآوريم [ 100 ] . از جمله مورخانى كه بيش از همه دربارهء صابئين اظهارنظر نموده ، عبد الكريم شهرستانى [ 101 ] ، در كتاب ملل و نحل است . شهرستانى مىگويد : « صابئه از صبوه است در مقابل حنفيه ، و در لغت گويند صبا الرجل اذا مال و زاغ يعنى « مرد ميل كرد . » و چون اين طايفه از راه حق ميل نمودند و كجى پيش گرفتند از طريقت انبيا ، ايشان را صابيه گفتند . و گاه گفته مىشود : صبا الرجل اذا عشق و هوى - يعنى مرد عاشق شد و محبت ورزيد . مدار مذهب صابيان ، بر تعصب روحانيان است ، چنان كه مدار مذهب حنفا ، بر تعصب بشر جسمانى است . و صابئه را مدعا بر آن است كه مذهب ايشان اكتساب است ، و حنفا را دعوى آنكه ، مذهب ايشان فطرت است . پس دعوت صابيان به اكتساب باشد و دعوت حنفاء به فطرت » « 1 » مناظرهء صابيان و حنفا را كه عبد الكريم شهرستانى به طور مفصل در كتاب خود آورده ، بسيار جالب و خواندنى است چنين مناظره و اظهارنظرى دربارهء صابئان در كتب ديگر با اين دقت ديده نمىشود . مسعودى در مروج الذهب مىگويد : در زمان سلطنت طهمورث پادشاه پيشدادى مردى به نام بوداسف ( بوذاسف ) پديدار شد و مذهب صابيان را آورد و گفت : « معالى شرف كامل و صلاح عام و سرچشمهء زندگى در اين سقف بلند است و ستارگان مدبرانند كه روند و آيند و همهء تغييرات جهان از درازى و كوتاهى عمر و تفرقهء اشياى بسيط و تفكيك مركبات و

--> ( 1 ) . شهرستانى ، عبد الكريم . ملل و نحل ، ترجمه محمد رضا جلالى نائينى ( بىجا ، بىنا ، بىتا ) ص 10 - 11